Độ tròn và độ trụ: Cách đọc dung sai và lựa chọn phương pháp đo

Độ tròn và độ trụ đều là dung sai hình dạng dùng cho các chi tiết có bề mặt tròn xoay như trục, bạc, chốt, lỗ chính xác và cổ lắp vòng bi. Hai yêu cầu này thường bị nhầm với dung sai đường kính hoặc độ đảo. Trong thực tế, một chi tiết có thể đạt kích thước đường kính nhưng vẫn bị méo ôvan, có nhiều múi, côn hoặc phình giữa. Điểm khác biệt quan trọng là phạm vi được kiểm soát. Độ tròn đánh giá hình dạng tại từng tiết diện vuông góc với trục. Độ trụ đánh giá toàn bộ bề mặt trụ theo cả chu vi và chiều dài. Hiểu đúng phạm vi này giúp kỹ sư lựa chọn yêu cầu trên bản vẽ và xây dựng phương án đo phù hợp với chức năng lắp ghép.

Độ trụ kiểm soát toàn bộ bề mặt trụ. Bề mặt thực phải nằm giữa hai mặt trụ đồng trục có khoảng cách theo phương bán kính bằng trị số dung sai. Vì đánh giá toàn bộ bề mặt, độ trụ đồng thời phản ánh sai lệch tròn theo các tiết diện và sai lệch đường sinh theo chiều dài. Độ trụ có thể phát hiện các dạng sai lệch như côn, phình tang trống, thắt eo, cong đường sinh và méo tiết diện. Đây là lý do yêu cầu độ trụ thường nghiêm ngặt hơn về phương án đo và số lượng điểm lấy mẫu so với độ tròn.

Không. Dung sai đường kính kiểm soát kích thước của đặc tính. Độ tròn và độ trụ kiểm soát hình dạng. Tùy hệ tiêu chuẩn và nguyên tắc ghi trên bản vẽ, quan hệ giữa kích thước và hình dạng có thể được diễn giải khác nhau; vì vậy không nên giả định rằng đường kính đạt dung sai thì hình dạng chắc chắn đạt yêu cầu chức năng. Đo hai điểm bằng panme có thể xác nhận một số đường kính cục bộ, nhưng có thể bỏ sót dạng méo ba múi hoặc nhiều múi. Tương tự, đo đường kính tại đầu và cuối có thể phát hiện xu hướng côn nhưng không đủ để kết luận độ trụ của toàn bộ bề mặt.

Độ đảo tròn được kiểm tra khi chi tiết quay quanh trục chuẩn và vì vậy có tham chiếu datum. Kết quả chịu ảnh hưởng tổng hợp của hình dạng bề mặt, độ lệch tâm và quan hệ với trục chuẩn. Ngược lại, độ tròn chỉ đánh giá hình dạng của từng tiết diện, không yêu cầu trục chuẩn bên ngoài. Nếu chức năng là một cổ trục quay đồng tâm với hai cổ trục chuẩn, chỉ định độ tròn có thể chưa đủ. Nếu mục tiêu chỉ là hạn chế méo hình của một tiết diện lắp kín, yêu cầu độ đảo có thể đưa thêm ràng buộc không cần thiết. Việc lựa chọn phải bắt đầu từ chức năng của chi tiết.

• Chỉ rõ bề mặt áp dụng dung sai độ tròn hoặc độ trụ.
• Ghi đơn vị và trị số dung sai thống nhất với bản vẽ.
• Không thêm datum vào khung dung sai hình dạng nếu tiêu chuẩn không yêu cầu.
• Nêu chức năng của bề mặt: lắp ghép, làm kín, dẫn hướng hoặc quay tốc độ cao.
• Cung cấp dung sai đường kính, độ nhám và chiều dài kiểm soát.
• Xác định yêu cầu báo cáo, số lượng mẫu và tần suất kiểm tra.
• Nếu quy định phương pháp đo, cần nêu rõ số tiết diện, số điểm hoặc kiểu quét.