DUNG SAI & ĐO KIỂM
Phân biệt độ đảo tròn và độ đảo toàn phần, cách đọc datum, thiết lập trục quay và lựa chọn phương pháp đo cho trục, bạc và chi tiết CNC.
Độ đảo là yêu cầu hình học quan trọng đối với trục, bạc, mặt bích, cổ lắp ổ bi và nhiều chi tiết quay. Sai độ đảo có thể gây rung, tải lệch, mòn không đều hoặc khó lắp. Độ đảo tròn và độ đảo toàn phần đều được đánh giá khi chi tiết quay quanh trục chuẩn, nhưng phạm vi kiểm soát và cách đo khác nhau.
Độ đảo tròn kiểm soát biến thiên tại từng tiết diện vuông góc với trục chuẩn. Đầu đo giữ ở một vị trí dọc trục khi chi tiết quay đủ một vòng; chênh lệch giữa số đọc lớn nhất và nhỏ nhất phải nằm trong dung sai. Kết quả phản ánh tổng hợp hình dạng tiết diện, quan hệ với trục datum và ảnh hưởng của gá. Vì vậy, độ đảo tròn không phải độ tròn: độ tròn không cần datum, còn độ đảo luôn tham chiếu trục chuẩn.
Yêu cầu này phù hợp với cổ trục ngắn, rãnh, vị trí lắp vòng làm kín hoặc đường kính chỉ cần kiểm soát tại các tiết diện xác định. Nếu toàn bộ chiều dài phải chạy ổn định, đo vài tiết diện có thể chưa đủ.
Độ đảo toàn phần đánh giá toàn bộ bề mặt khi chi tiết quay và đầu đo quét dọc vùng chỉ định. Với mặt trụ, nó bao quát biến thiên theo chu vi và chiều dài, gồm ảnh hưởng của độ tròn, độ thẳng đường sinh, độ côn, độ cong và quan hệ với datum. Yêu cầu này phù hợp cho cổ lắp ổ bi dài, bề mặt làm kín hoặc trục mài.
| Tiêu chí | Độ đảo tròn | Độ đảo toàn phần |
|---|---|---|
| Phạm vi | Từng tiết diện | Toàn bộ bề mặt được chỉ định |
| Chuyển động đầu đo | Giữ tại một vị trí khi chi tiết quay | Vừa quay chi tiết vừa quét dọc bề mặt |
| Datum | Bắt buộc có trục chuẩn | Bắt buộc có trục chuẩn |
| Sai lệch có thể phản ánh | Độ tròn và lệch tâm tại tiết diện | Thêm độ thẳng, côn, cong theo chiều dài |
| Ứng dụng điển hình | Rãnh, cổ ngắn, vị trí kiểm riêng | Cổ dài, bề mặt làm kín, đường kính lắp ổ bi |
Phải xác lập trục datum từ đặc tính chuẩn trên bản vẽ: một đường kính, hai cổ trục chung, lỗ chuẩn hoặc hệ chuẩn kết hợp. Mâm cặp, khối V và hai mũi tâm không mặc nhiên tạo cùng một trục. Nếu gá sai datum, kết quả có thể không phản ánh chức năng lắp ráp. Với dung sai nhỏ, cần xem xét cả sai số đồ gá và thiết bị.
Với datum đơn, trục được xác lập từ một đặc tính chuẩn. Nếu hai cổ trục tạo datum chung, đồ gá hoặc phương pháp tính phải mô phỏng đúng quan hệ chung; không thể đo dựa vào một cổ rồi bỏ qua cổ còn lại. RFQ nên nêu rõ tiêu chuẩn áp dụng vì ISO/JIS và ASME có thể khác ở một số quy tắc diễn giải.
Quy trình tham khảo cho mặt trụ: Số đọc đại diện cho cả chi tiết, datum, đồ gá, trục quay và thiết bị. Nếu tháo ra gá lại cho kết quả khác đáng kể, cần tìm nguyên nhân trước khi kết luận.
CMM có thể thu thập vòng đo và đường sinh, tạo hệ tọa độ từ datum rồi đánh giá hình học. Cách này hữu ích cho chi tiết phức tạp hoặc báo cáo số, nhưng phép đo tĩnh không hoàn toàn giống kiểm tra động bằng đồng hồ. Mật độ điểm, thuật toán và cách dựng datum đều ảnh hưởng kết quả. RFQ nên thống nhất thiết bị nghiệm thu: đồng hồ, CMM, máy đo độ tròn chuyên dụng hoặc phương án kết hợp.
| Lỗi | Ảnh hưởng | Cách kiểm soát |
|---|---|---|
| Bụi, ba via tại datum | Làm lệch trục quay | Làm sạch, kiểm tra bề mặt trước gá |
| Lực kẹp quá lớn | Biến dạng chi tiết thành mỏng | Giảm lực, đổi vị trí kẹp, kiểm tra lặp lại |
| Đầu đo đặt xiên | Sai số cosine, số đọc thấp giả | Đặt đầu đo gần vuông góc |
| Chỉ đo một tiết diện | Bỏ sót côn hoặc cong | Đo nhiều tiết diện hoặc dùng total runout |
| Quay quá nhanh | Số đọc dao động, khó xác định cực trị | Quay chậm và ổn định |
| Nhầm datum gia công với datum thiết kế | Kết quả không phản ánh chức năng | Bám theo khung dung sai và quy trình duyệt |
Khi khả thi, các đường kính liên quan nên được gia công trong cùng lần gá. Trục sau nhiệt luyện có thể cần chừa lượng dư và mài theo một chuẩn thống nhất; chi tiết dài hoặc thành mỏng cần chống đỡ phù hợp. Không thể suy ra độ đảo từ dung sai đường kính. Bản vẽ cần nêu datum, vùng áp dụng, độ nhám và trạng thái đo.
VietTech thực hiện tiện CNC, phay CNC, mài chính xác, cắt dây EDM và đo kiểm theo phạm vi thống nhất. Phương án gia công và kiểm tra được xem xét theo hình học, dung sai, datum và thiết bị phù hợp; không áp dụng một giới hạn chung cho mọi chi tiết.
FAQ
Không. Độ đảo là biến thiên tổng hợp khi chi tiết quay quanh datum; nó không tách riêng lệch tâm, sai hình dạng và sai gá.
Không. Nó kiểm soát từng tiết diện. Muốn kiểm soát toàn bề mặt, cần xem xét độ đảo toàn phần hoặc yêu cầu khác phù hợp chức năng.
Chỉ phù hợp để so sánh trong một số trường hợp vì bề mặt lăn có thể không tạo đúng datum của bản vẽ.
Trục quay, lực kẹp, datum, đầu đo hoặc nhiệt độ có thể khác nhau. Cần thống nhất quy trình và kiểm tra độ lặp lại.
Có thể khi phạm vi, datum, phương pháp, tần suất và biểu mẫu được thống nhất trong RFQ, phù hợp với thiết bị đo.
DUNG SAI & ĐO KIỂM